Lærdómur og þekking eru hugtök sem hafa verið mikið í umræðunni undanfarin ár.  Skrifaðar hafa verið margar greinar um lærdómsfyrirtæki og þekkingarfyrirtæki án þess að nokkur raunveruleg niðurstaða hafa fengist á því hvort einhver munur sé á þessu tvennu og hver hann þá sé.  Í meistaranámi mínu hef ég velt þessum hugtökum töluvert mikið fyrir mér og hef ég sérstakan áhuga á því hvort og þá hvernig lærdómur og þekking geti nýst í rekstri og hvort einhverjir mælikvarðar séu til um hvernig meta megi árangur af aukinni þekkingu til fjár.  Uppbygging þekkingar og lærdómur skipta sífellt meira máli fyrir hagvöxt og samkeppnishæfni því “Þekking er grundvallarafl, og lærdómsgeta fólks, fyrirtækja og þjóða skapar þeim hagfræðilegt forskot” (Lundvall, 1999, bls. 19).  Þarna erum við Lundvall sammála og ég veit að aukin menntun eykur möguleika mína í atvinnuleit á vinnumarkaðnum og skilar mér mjög líklega fleiri krónum í launaumslagið.  Hins vegar er í mörgum tilfellum erfitt að meta hvort sá kostnaður sem lagður er í námið af hálfu nemandans skili sér til baka með hærri launum.  Sum svið háskólamenntunar skila sér vel til baka í hærri launum á meðan önnur gera það síður.  Annað sjónarhorn er að ekki er allur ávinningur aukinnar menntunar fjárhagslegur.  “Við þroskum og ögum hugann aðallega með formlegri menntun.  En um leið og við yfirgefum aga skólans láta mörg okkar hugann visna upp.  Við lesum ekkert af alvöru, rannsökum ekkert viðfangsefni ofan í kjölinn utan við okkar takmarkaða svið, hugsum ekki röklega og skrifum ekkert, að minnsta kosti ekki á gagnrýninn hátt eða þannig að reyni á getu okkar til að tjá okkur á tæru, skýru og hnitmiðuðu máli.  Í staðinn eyðum við tímanum oftast við sjónvarpsskerminn” (Covey, 1991 ,bls. 301).  Í þessum orðum gefur Covey í skyn að ef fólk ekki ástundar formlega menntun forheimskist það og lokist inni í mötunarheimi sjónvarps og annarra skemmtimiðla.  Ég er sammála honum að því leytinu að menntun geti aukið víðsýni okkar og lokið upp augum okkar fyrir ýmsu sem annars væri okkur hulið en valmengi okkar inniheldur auðvitað fleiri kosti en menntun og sjónvarpsgláp.  Aukinn þroski og agi nýtis á fleiri sviðum en fjárhagslegum því auðugra mannlíf fylgir í kjölfarið.  Þekking og lærdómur spila sífellt stærra hlutverk í hagþróun um allan heim og lærdómur er nauðsynlegt, gagnvirkt og þjóðfélagslegt ferli.  Innan hverrar atvinnugreinar er vaxandi hlutfall hæfs starfsfólks og er þannig samkeppnisstaða ómenntaðra einstaklinga sífellt að versna.  Vöxtur í fjölda starfsmanna er hraðastur innan þeirra geira atvinnulífsins sem notast mest við vel menntaða starfsmenn og einnig er vaxandi hlutfall afurða fyrirtækja á formi þekkingar og upplýsinga.  Sífellt erfiðara er fyrir fyrirtæki að komast af með því einfaldlega að framleiða hefðbundnar vörur með ómenntuðu starfsfólki því stig breytinga og þar með þörfin fyrir hraðan lærdóm hefur vaxið hröðum skrefum. En þekking er ekki takmörkuð auðlind á sama máta og hráefni.  Hún vex með notkun og því meira sem einstaklingar og skipulagsheildir nota þekkingu sína því meiri þekkingar er aflað.  Þar fyrir utan er þó engin ástæða til annars en að fara vel með þekkingu og mikilvægt er að gæta hennar eins og annarra verðmæta.  Fjárhagsleg verðmæti okkar eru þeim eiginleika búin að aðrir eru tilbúnir til að greiða fyrir þau.  “Það sem auðveldar sumu fólki (og skipulagsheildum) að afla meira fjár fram yfir aðra er að þeir hafa aðgang  að þekkingu sem ekki er auðveldlega afrituð – þeir hafa aðgang að dulinni þekkingu” (Lundvall, 1999, bls. 23).  Dulin þekking er einmitt eitt af töfraorðum nútímalegrar umræðu um starfsmannamál fyrirtækja eða svo kölluð mannauðsmál.  Hvað er dulin þekking, er hún tískufrasi eða býr eitthvað dýpra í hugtakinu?  Þekking hefur gjarnan verið greind í þrjá flokka sem eru formleg þekking, dulin þekking og verkleg færni og er sú dulda (tacid) sú nýjasta af nálinni í umræðu fræðimanna.  Dulin er sú þekking sem er til staðar án þess að hægt sé að setja fingurinn á hana.  Þar sem ekki er hægt að benda á hana er einnig erfitt að þróa hana áfram eða flytja hana t.d. á milli deilda eða einstaklinga.  Ef þekking er mjög dulin gefur það í skyn að undirlyggjandi skipulag er ekki vel skilið, og það takmarkar lærdóm.  Dulin þekking er sem sagt ókóðanleg.  Um leið og hægt er að greina þekkingu í sundur og kóða hana er jafnframt hægt að flytja hana en á sömu stundu missir hún sérstöðu sína.  Dulin þekking felst oft í venjum fyrirtækja sem þróast hafa á löngum tíma, en eins og Lundvall minnist á þá er lærdómsgeta ekki einskorðuð við einstaklinga, því fyrirtæki og þjóðfélög geta einnig lært.  Mismunandi geta fyrirtækja getur myndað samkeppnislega yfirburði og skapað þeim tekjur ef byggt á samsafni venja og getu eða  öðrum eignum sem erfitt er að herma eftir.  Aðeins í þeim tilfellum sem hægt er að kóða þekkingu að fullu og öllu og hún er fyllilega skilin er eftirhermun aðeins tilflutningur upplýsinga.  Oft er það hins vegar ómögulegt nema um tilflutning á fólki sé að ræða.  Þennan vanda er þó hægt að lágmarka ef fjárfest er í umsnúningi dulinnar þekkingar yfir í kóðaða þekkingu þó svo þetta sé hins vegar oft ekki gerlegt.  Nokkrar uppsprettur samkeppnislegra yfirburða eru svo flóknar að fyrirtæki skilur það ekki sjálft hvað þá samkeppnisaðilar þess.  Einnig er hægt að hindra afritun þar sem fáar venjur standa einar sér.  Þá eru samloðunareiginleikar þeirra þannig að breyting í einu venjusetti í einum hluta fyrirtækis  kallar á breytingar í öðrum hluta.  “Færni einstaklings er oft dulin, í þeirri merkingu að markmiðum árangursríkrar frammistöðu er náð með rannsókn á venjum sem eru ekki þekktar sem slíkar af þeim sem fylgja þeim” (Zack, 1999 ,bls. 168).  Fyrirtæki getur ekki endurbætt það sem það ekki skilur og oft er djúpur skilningur á innri ferlum fyrirtækis nauðsynlegur til afritunar.  Möguleikar samkeppnisfyrirtækja til eftirhermunar á markaði ákvarða gildi samkeppnisyfirburða.  Þegar stig dulinnar þekkingar er hátt er jafnvel ómögulegt að herma eftir henni öðruvísi en að ráða einstaklinga frá fyrirtækinu.  Mismunandi geta meðal fyrirtækja í að bæta aðskilda færni sína eða til að þróa nýja eru grundvallaratriði í að móta langtíma samkeppnisyfirburði.  En þó svo dulin þekking fyrirtækja sé mikilvæg má ekki gleyma því að einstaklingar eru baki hverju fyrirtæki og þeirra menntun er auðvitað í flestum tilfellum grunnur að velgengni fyrirtækisins.  Eins og að framan sagði er dulin þekking aðeins einn hluti þekkingar og hún stendur aldrei ein og sér heldur verkar hún saman með verklagsfærni og formlegri þekkingu starfsmanna.  Í því síbreytilega umhverfi sem fyrirtæki eru þátttakendur í dag er þörfin fyrir sveigjanleika og öra nýsköpun aðeins uppfyllt í fyrirtækjum þar sem leiðtoginn getur dreift ábyrgð til meirihluta starfsmanna. Þetta kallar á það að stórt hlutfall starfsmanna hafi yfir verulegri þekkingu að ráða. Með það í huga hafa skipulagsheildir í auknum mæli opnað landamæri sín til að öðlast aðgang að þekkingu með samskiptum við utanaðkomandi aðila.  Þannig eru þau oft í nánu samstarfi við háskóla, birgja sína og viðskiptavini og jafnvel samkeppnisaðila. Uppsprettur þekkingar eru margar og harðvítugt samkeppnisumhverfi krefst þess að fyrirtæki nýti sé alla þá möguleika sem til staðar eru.  “Lærdómur er ferli þar sem endurtekning og tilraunastarfsemi auðvelda að aðgerðir séu framkvæmdar betur og hraðar og ný framleiðslutækifæri uppgötvast” (Teece og Pisano, 1998, bls. 200).  Nú eru ný framleiðslutækifæri ein nauðsynlegra forsenda til að ná samkeppnislegri stöðu á markaðnum.  Þannig er tilkomið hugtakið um skapandi eyðileggingu sem bendir á að fyrirtæki þurfi sífellt að leita nýrra framleiðslutækifæra sem þá jafnframt ryðja þeim sem fyrir eru úr vegi.  Lærdómur er ferli uppsöfnunar og hleðst áunnin þekking ofan á þann grunn sem fyrir er.  Hins vegar eru breytingar í umhverfinu svo sem tæknibreytingar það örar að hið formlega menntakerfi ræður ekki fyllilega við það hlutverk að mennta nægilega marga starfsmenn nægilega hratt til að fullnægja þörfum markaðarins.  Á norðlægum slóðum hefur verið litið svo á að rekstur menntakerfis sé meginverkfæri til sköpunar þjóðfélagslegs jafnréttis.  Staða þeirra sem ekki hafa til að bera samkeppnishæfa þekkingu er sífellt að versna með auknum kröfum atvinnulífsins til þekkingar.  Þetta er neikvæð hlið lærdómshagkerfisins sem bregðast þarf við.  Tryggja þarf jafnari dreyfingu þekkingar og samkeppnishæfni og mætti til þess nota útvíkkun núverandi menntakerfa.  Með núverandi hefðbundnum menntakerfum næst hins vegar nær eingöngu til ungs fólks og Þær aðferðir sem beitt er við kennslu í dag leiða til þess að fjöldi ungs fólks og fullorðinna verður útundan í ferlinu.  Ein leið til bættrar stöðu er að auka að miklum mun endurmenntun og símenntun fullorðinna. Á undanförnum árum hefur færst mjög í aukana að fyrirtæki taki að sér endurmenntun eigin starfsmanna og sum fyrirtæki í Bandaríkjunum reka jafnvel eigin háskóla.  Þetta gera þau ekki af eintómri góðmennsku sinni heldur til að tryggja sér aðgang að nauðsynlegum þekkingaruppsprettum til sköpunar nauðsynlegra samkeppnisyfirburða. Samkeppnislegir yfirburðir ávinnast hins vegar ekki í eitt skipti fyrir öll heldur þarf sífellt að halda þeim við með uppfærslu þekkingarinnar.  Þetta á bæði við um fyrirtæki og einstaklinga og sýnir okkur að menntun einstaklinga er ekki lokið þó svo þeir hafi t.d. lokið háskólaprófi því þekkingaröflun er lífstíðarverkefni.

Heimildir:

Covey, Stephen R., 7 venjur þeirra sem ná verulegum árangri, Bókaútgáfan aldamót, Reykjavík, 1991

David Teece og Gary Pisano, The dynamic capabilities of firms: an introduction, í, Technology, orgnization and competetiveness, ritstýrt af Giovanni Dosi, David J. Teece og Josef Chytry, Oxford university press, Bandaríkin, 1998

Lundvall, Bengt-Ake, Technology policy in the learning economy, í Innovation policy in a global economy, ritstýrt af Daniele Archibugi, Jeremy Howells og Jonathan Michie, Cambridge university press, Bandaríkin, 1999

Zack, Michael H., Knowledge and strategy, Butterworth-Heinemann, Bandaríkin, 1999